Cyrk dawniej i dziś to zupełnie inne zjawiska, nie tylko gdy chcemy opisać spektakl cyrkowy, ale także ludzi, którzy cyrkiem się zajmują. Obecnie cyrk to nie tylko umiejętności sceniczne, to także sposób na spędzanie wolnego czasu czy metoda edukacyjna. Pisząc o współczesnym cyrku w Gdańsku nie można pominąć środowiska cyrkowego, które szerzy cyrk w tym mieście, ale także innych inicjatyw, które nie zawsze odbywają się w tradycyjnym namiocie cyrkowym. Na temat współczesnego cyrku odbyłam rozmowy z fantastycznymi osobami: Katarzyną Smukowską – animatorką środowiska cyrkowego, menadżerką Projektorni Gdańskiego Archipelagu Kultury, Martą Szotyńską – artystką cyrkową, członkinią grupy Mamadoo, Anetą Dembek-Moszczyńską – założycielką firmy Mosaic – cyrkowe atrakcje, Kamilem Maleckim – żonglerem i artystą cyrkowym, Maciejem Miltenem Stankiewiczem – żonglerem, artystą i inicjatorem wydarzeń cyrkowych, Jerzym Solo Kozłowskim – artystą fireshow i cyrkowym, Dawidem Arymanem Świstkiem – iluzjonistą, artystą ulicznym oraz z Sarą Warzyńską – pracowniczką Gdańskiego Archipelagu Kultury oraz producentką kreatywną Międzynarodowego Festiwalu Teatrów Plenerowych i Ulicznych FETA. Bardzo dziękuję Wam za poświęcony czas i wasz wkład w umacnianie cyrku w Polsce!
Fot. 1: Gdański Archipelag Kultury
Jak w wielu miastach Polski, tak i w Gdańsku od wielu lat można zaobserwować tworzenie się środowiska cyrkowego w sposób oddolny, z inicjatywy pasjonatów, którzy zaczęli spotykać się na treningach i warsztatach. Pierwsze treningi w Gdańsku odbywały się w różnych miejscach – w parkach, na pustych działkach czy w udostępnianych okazjonalnie salach. Moi rozmówcy i rozmówczynie wymienili: Plac Zebrań Ludowych, Politechnika Gdańska – Klub Kwadratowa, Uniwersytet Gdański – Akademickie Centrum Kultury oraz Wydział Chemii, Teatr Leśny, Stacja Orunia, Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu w Gdańsku, Zakład Kulturalny oraz Park Oliwski. Aktualnie od 2024 roku cotygodniowe i bezpłatne Otwarte Spotkania Cyrkowe są organizowane w Projektorni GAK. Miejsce to jest istotne w kontekście cyrkowych wydarzeń. W tej placówce także w październiku 2024 oraz 2025 roku odbył się Open Stage, czyli pokaz cyrkowy, w którym mogła wystąpić i spróbować swoich sił każda chętna osoba pokazując swoje umiejętności cyrkowe. Oprócz tego w Projektorni odbywały się także fire show i wystawy na temat cyrku.
Fot. 2: Gdański Archipelag Kultury
Wspólne treningi są także okazją do zawiązywania grup i inicjatyw związanych z cyrkiem, kuglarstwem i fireshow. Do najbardziej rozpoznawalnych należą Mamadoo, Taro oraz Flagrantis, Pass Factory, które występowały zarówno w Gdańsku, jak i poza nim. Grupa Flagrantis działała jako kolektyw twórczy łączący elementy kuglarstwa, tańca z ogniem i ruchu scenicznego. Członkowie zespołu przygotowywali własne choreografie i spektakle plenerowe. Grupa Mamadoo specjalizowała się w pokazach ognia połączonych z tańcem. Jej działalność obejmowała występy plenerowe oraz spektakle oparte na manipulacji obiektem. Obecnie grupy Mamadoo i Taro działają okazjonalnie, Powstałanowa grupa: Poparzeni, część osób występuje także solowo. Okazją do takich pokazów było wydarzenie Obrazy Ogniem Malowane tworzone w dzielnicy Zaspa czy finały Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy. Osoby tworzące grupy cyrkowe lub fireshow stawiają na budowanie oprawy artystycznej oraz dążą w swojej pasji do profesjonalizacji i zmiany postrzegania pokazów ognia czy samego cyrku.
Fot. 3: Gdański Archipelag Kultury
Współcześnie cyrk w Gdańsku rzadziej pojawia się w formie dużych namiotów. Znacznie częściej można go spotkać w przestrzeni miejskiej podczas festiwali, wydarzeń kulturalnych czy pokazów ulicznych. Często na wydarzeniach elementy cyrkowe widoczne są dzięki artystom i artystkom z Mosaic – cyrkowe atrakcje, czyli firmy eventowej założonej przez Anetę Dembek-Moszczyńską. Jej animatorzy i animatorki zajmują się pokazami cyrkowymi, warsztatami, szczudlarstwem oraz animacją publiczności. Mosaic zajmuje się także tworzeniem własnych spektakli cyrkowych, a niektóre z nich powstawały we współpracy z aktorami i reżyserami związanymi z trójmiejskimi teatrami. Oprócz tego Mosaic organizował w Gdańsku projekty międzynarodowe, w których uczestniczyły dzieci i młodzież z Polski i Niemiec, a ich finałem były pokazy prezentowane podczas Jarmarku św. Dominika w Gdańsku. Dodatkowo podczas pandemii zorganizowano z myślą o rodzinach Circus Fest. W przestrzeni Stoczni Cesarskiej, a dokładnie w namiocie cyrkowym odbyły się występy, warsztaty oraz koncert orkiestry cyrkowej.
Jednym z największych wydarzeń, w którym pojawiają się elementy sztuki cyrkowej jest Międzynarodowy Festiwal Teatrów Plenerowych i Ulicznych FETA, który od 1997 roku prezentuje spektakle z pogranicza teatru ulicznego i nowego cyrku. W programie pojawiają się m.in. akrobacje powietrzne, szczudlarstwo, fireshow, żonglerka, ekwilibrystyka czy klaunada, artyści zarówno z Polski, jak i z zagranicy. Jednym z większych widowisk na tym festiwalu był spektakl francuskiej grupy Compagnie Jo Bithume „Hello Mr. Jo”, w którym artyści poruszali się na szczudłach i platformach oraz wykonywali akrobatyczne działania nad publicznością. Mocno wspominany jest także pokaz australijskiej grupy Strange Fruit, w którym artyści balansowali kilka metrów nad ziemią na elastycznych drążkach. FETA jest także miejscem, gdzie ukazuje się połączenie cyrku, teatru i nowych technologii. W spektaklu „Waterlitz” francuskiej grupy Générik Vapeur akrobaci wykonywali ewolucje na dużej konstrukcji z kontenerów, a pokaz uzupełniały projekcje multimedialne i pirotechnika. W programie festiwalu pojawiały się także zespoły wykorzystujące fireshow i elementy freak show, m.in. legendarna już szwedzka grupa Burnt Out Punks. W programie pojawiali się także lokalni artyści – Teatr Pinezka (spektakle rodzinne z klaunadą i żonglerką) czy Szatan Witkowsk (żonglerka). Warto zauważyć, że więcej elementów związanych z cyrkiem pojawiło się w XI edycji FETY w 2007 roku, kiedy to wybrano nowy cyrk jako specjalny motyw przewodni festiwalu.
Cyrkowe działania można spotkać także podczas Jarmarku św. Dominika, miejskich parad czy wydarzeń plenerowych (m.in. z okazji dnia dziecka). Oprócz tego, także ulica jest sceną dla buskerów, którzy robią pokazy dla licznych turystów. Szczególnie popularnymi miejscami na takie pokazy jest ulica Długa oraz Długi Targ. Artyści ci działają często indywidualnie, bez formalnej organizacji czy wsparcia instytucjonalnego, a ich występy zależą od pogody, ruchu turystycznego i wydarzeń miejskich.
Mimo aktywności, środowisko cyrkowe w Gdańsku mierzy się z wieloma trudnościami. Najczęściej wymienianym problemem jest brak stałej przestrzeni treningowej. Moi rozmówcy i rozmówczynie podkreślali, że rozwój lokalnej sceny cyrkowej utrudnia brak stabilnej infrastruktury, brak większych pokazów cyrkowych w mieście oraz warsztatów specjalistycznych czy zapraszania artystów z kraju i zagranicy z ich pokazami do Gdańska. Rozwój takiej infrastruktury dałby możliwość działań artystycznych, edukacyjnych i społecznych. Jednocześnie wiele osób wskazuje ogromny potencjał Gdańska, w którym realizowanych jest wiele wydarzeń kulturalnych oraz liczna jest publiczność. Obecnie oprócz stałych treningów cyrkowych dla dorosłych, okazjonalnie odbywają się warsztaty cyrkowe dla różnych grup wiekowych w szkołach (m.in. w ramach projektu ProfiKultura), w domach sąsiedzkich dla rodzin oraz dla grup seniorskich (Fundacja Ośmiornice Kreatywności). Oprócz tego w sezonie letnim organizowane są jamy cyrkowe w Parku Reagana oraz zapowiedziany został Festiwal Morze Cyrku, którego pierwsza edycja odbędzie w maju 2026 roku.
Tekst został przygotowanyna podstawie badania i materiałów w ramach projektu Dominiki Knap „Cyrkowy Gdańsk, czyli sztuka cyrkowa dawniej i dziś” realizowanemu dzięki Programowi Oddolna Kultura Instytutu Kultury Miejskiej – Gdańsk 2025.
Bibliografia:
- (2022) Międzynarodowy Festiwal Teatrów Plenerowych i Ulicznych FETA / Gdańsk, Plama GAK
- Połeć, M. (2019). Występy uliczne: balansując pomiędzy trzema sektorami działalności społeczno-gospodarczej. w:S. Wroca (red.), Młodzi badacze o zarządzaniu publicznym (s. xx–xx). Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego
- Roszak, O. (2014). Flagrantis – funkcjonowanie gdańskiej grupy ogniowo-cyrkowej [Praca magisterska]. Uniwersytet Gdański
- https://jestemzgdanska.pl/n-szczegoly-wydarzenia.qbpage?dataFiltra=2025-10-04&wydarzenieId=159623560 (odczyt z dnia 10 października 2025 r.)
