Temat cyrku, w tym także jego historii jest dalej mało zbadany. Jako miłośniczkę cyrku wątek ten mnie fascynuje od strony lokalnej historii i oddziaływania na życie społeczne. Bardzo się cieszę, że dzięki programowi Oddolna Kultura realizowanemu przez Instytutu Kultury Miejskiej w Gdańsku 2025 roku mogłam stworzyć projekt „Cyrkowy Gdańsk”. Dzięki niemu przyjrzałam się cyrkowi w tym mieście w kontekście historycznym, ale też napisałam o tym, jak cyrkowa społeczność wygląda tam obecnie. Podsumowaniem tego badania jest raport (opublikowany na stronie IKM: https://badania.ikm.gda.pl/wp-content/uploads/2025/07/raport_cyrkowy_gdansk_dominika_knap_www.pdf), którego rozszerzeniem będzie cykl tekstów opublikowanych na portalu Sztuka Cyrku. Projekt ten przyniósł wiele tropów na temat cyrku w Gdańsku, które wymagają większego pogłębienia, więc z pewnością potencjał nie jest wykorzystany. Dla mnie była to fascynująca przygoda, która zaprowadziła mnie do dawnych źródeł w Bibliotece Gdańskiej Polskiej Akademii Nauk, Bibliotece Instytutu Teatralnego im. Z. Raszewskiego oraz czytania starych dzienników. Co więcej – przeżyłam ją w towarzystwie osób tworzących cyrkowe środowisko w Gdańsku oraz wydarzenia w tym mieście. Wątkowi współczesnemu będzie poświęcony ostatni z serii cyklu, tymczasem zanurzmy się w historii…
Sztuka cyrkowa w Gdańsku była obecna od dawna. Tak jak i w innych miastach w Europie, przed spektaklami namiotowymi pokazy umiejętności zręcznościowych, akrobatycznych oraz kuglarskich można było obejrzeć podczas miejskich uroczystości, jarmarku oraz wydarzeń towarzyskich. Już w XVI i XVII wieku w Gdańsku można było spotkać artystów prezentujących cyrkowe umiejętności. Występy odbywały się najczęściej podczas dużych wydarzeń miejskich – świąt, pochodów czy uroczystych wizyt monarchów. Takie pokazy można było zobaczyć podczas reprezentacyjnych wjazdów władców do miasta na Długim Targu. Organizowano wtedy rozbudowane inscenizacje z udziałem akrobatów, tancerzy, muzyki i scenicznych maszyn. Był to rodzaj widowiska łączącego teatr, ruch i elementy kuglarstwa, które w tamtym czasie były popularną rozrywką w europejskich miastach. Podobne pokazy odbywały się także w pobliżu DworuArtusa, gdzie występował tancerz na linie, który spotykał się z bardzo pochlebną reakcją publiczności.
Foto: Targ Drzewny ok 1820 r., źródło: TARG DRZEWNY – Encyklopedia Gdańska
Jedną z największych okazji do zobaczenia sztuki cyrkową był Jarmark św. Dominika, który przyciągał wielu przyjezdnych, w tym także artystów. Oprócz handlowania było to również wydarzenie kulturalne. Na placach pojawiali się wtedy akrobaci, siłacze oraz połykacze ognia. Występy te były często improwizowane i odbywały się w na placach, targowiskach, na prowizorycznych konstrukcjach przypominających sceny. Takie pokazy można uznać za poprzedników późniejszych widowisk cyrkowych. Choć nie funkcjonowały jeszcze pod nazwą „cyrk”, wykorzystywały podobne umiejętności sceniczne.
Foto: Targ Drzewny podczas Jarmarku w. Dominika ok 1890 r., źródło: TARG DRZEWNY – Encyklopedia Gdańska
W drugiej połowie XVIII wieku w Europie zaczęła rozwijać się nowa forma widowiska cyrkowego, która była bardziej skupiona na jednej z dyscyplin. Jednym z pierwszych udokumentowanych takich pokazów jest występ woltyżera Jacoba Batesa w 1765 roku. Pokaz ten został nawet uwieczniony przez gdańskiego rytownika Matthaeusa Deischa. W tym okresie występy odbywały się w różnych miejscach Gdańska – w zajazdach, gospodach, kawiarniach, domach cechowych, w prywatnych salach czy w budynku szkoły fechtunku. Czasem budowano tymczasowe drewniane konstrukcje na Targu Węglowym lub Targu Drzewnym.
XIX wiek przyniósł dynamiczny rozwój sztuki cyrkowej, dzięki podróżującym z miasta do miasta trupom artystycznym, których widowiska można było obejrzeć w namiotach. Gdańsk, jako ważny port i duże miasto handlowe, był częstym przystankiem dla takich grup. Miejscem, gdzie regularnie można było zobaczyć cyrkowe popisy był Targ Drzewny. W drugiej połowie XIX wieku zaczęto inwestować w infrastrukturę kulturalną. W 1849 roku otworzono letni teatr Tivoli, do którego można było pójść na koncert, spektakl,występy akrobatów oraz grup mimów. Nowe miejsca pokazywania sztuki cyrkowej wpłynęły także na zmianę publiczności. Cyrk stawał się coraz bardziej popularną formą rozrywki dla szerokiego grona odbiorców, a nie tylko jarmarczną sztuką. W cyrkach namiotowych w Gdańsku można było zobaczyć żonglerkę, iluzję, akrobatykę, woltyżerkę. Widowiska często łączyły różne dziedziny – od teatru i muzyki po elementy pantomimy.
Wiele z tych wydarzeń nie pozostawiło szczegółowych opisów w źródłach, jednak wiadomo, że sztuka cyrkowa były ważnym elementem życia kulturalnego miasta. To właśnie dzięki tym pierwszym jarmarcznym tradycjom, miejskim uroczystościom i namiotowym widowiskom historia cyrku w Gdańsku w XX wieku nabrała jeszcze większego rozmachu. O tym jak wyglądały cyrkowe pokazy po 1900 roku przeczytasz w kolejnym tekście.
Tekst został przygotowany na podstawie badania i materiałów w ramach projektu Dominiki Knap „Cyrkowy Gdańsk, czyli sztuka cyrkowa dawniej i dziś” realizowanemu dzięki Programowi Oddolna Kultura Instytutu Kultury Miejskiej – Gdańsk 2025.
Źródła:
Książki i artykuły:
- Bogucka, M. (1967). Życie codzienne w Gdańsku. Wiek XVI–XVII. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy
- Kotarski, E. (1988). Teatr i dramat w siedemnastowiecznym Gdańsku w: J. Ciechowicz (Red.), Gdańsk teatralny. Historia i współczesność, Gdańsk
- Witczak, T. (1959 ) Teatr i dramat staropolski w Gdańsku, Gdańskie Towarzystwo Naukowe
Hasła z Gedanopedii (encyklopedia internetowa)
- Gliński, M. (2025). Teatr Tivoli. https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=TEATR_TIVOLI (odczyt z dnia 25 września 2025 r.)
- Rozmarynowska, K. (2025). Targ Drzewny. https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=TARG_DRZEWNY (odczyt z dnia 25 września 2025 r.)
- Szczypior, J. (2025). Deisch Matthaeus, rytownik. https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=DEISCH_MATTHAEUS,_rytownik (odczyt z dnia 25 września 2025 r.)
- Szlagowska, D., Michalak, J. M., Loew, P. O., & Anczykowska-Wysocka, W. (2025). Muzyka. https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=MUZYKA (odczyt z dnia 25 września 2025 r.)
- Woziński, A., & Kal, E. (2025). Malarstwo. https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=MALARSTWO (odczyt z dnia 25 września 2025 r.)
- Kąkol, P. (2025). Teatr do końca XVIII wieku. https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=TEATR_DO_KO%C5%83CA_XVIII_WIEKU (odczyt z dnia 25 września 2025 r.)
Zdjęcia pochodzą ze strony: TARG DRZEWNY – Encyklopedia Gdańska
