Na początku XX wieku cyrk był jedną z najpopularniejszych form rozrywki masowej w Europie. Wielkie trupy artystyczne podróżowały z miasta do miasta, prezentując widowiska łączące akrobatykę, żonglerkę, tresurę zwierząt i spektakularne pokazy siłowe. Gdańsk, jako duże miasto portowe i ważny ośrodek życia kulturalnego, był regularnym przystankiem na trasie zespołów cyrkowych. W ciągu całego XX wieku sztuka ta była tu obecna w różnych formach – od objazdowych namiotów po duże widowiska organizowane w miejskich halach.
Już na początku XX wieku Gdańsk był ważnym miejscem dla wędrujących artystów, którzy swoje popisy pokazywali na Targu Siennym. W 1919 roku występował tam Cyrk Straßburger, a w 1921 roku Cyrk Henny, który prezentował m.in. pokazy zwierząt i akrobatyki.
W okresie międzywojennym ważną przestrzenią widowiskową była Sporthalle, czyli dzisiejsza Opera Bałtycka zlokalizowana przy alei Zwycięstwa 15. Organizowano tam pokazy akrobatyczne i zręcznościowe oraz występy z tresurą zwierząt. W repertuarze wiele było widowisk o mieszanej formule, które łączyły elementy cyrku, rewii, teatru i pokazów rozrywkowych. W opisach z Dziennika Bałtyckiego z tamtego okresu czytamy, że pokazy akrobatyczne były wykonywane zarówno na ziemi, jak i w powietrzu, a występy ze zwierzętami stanowiły jedną z głównych atrakcji. Co ciekawe, takie cyrkowe elementy pojawiały się w programie różnorodnych wydarzeń odbywających się w Sporthalle, np. „podczas popołudniowej kawy dla pań domu”, imprez pierwszomajowych, pokazów sportowo-artystycznych czy wydarzeń dla dzieci.
Jednym z najbardziej spektakularnych wydarzeń w tym okresie były spektakle niemieckiego Cyrku Buscha w 1935 roku. Wspominano jego przyjazd do miasta specjalnymi pociągami oraz ogromny namiot, który mieścił na swej publiczności około 4500 osób. Jego program obejmował widowiskową pantomimę wodną „Zemsta Kalifa”, w której występowali akrobaci, połykacze ognia oraz zwierzęta. Relacje prasowe określały to wydarzenie jako jedną z największych sensacji sezonu.
Po II wojnie światowej z czasem odbudowywano miasto oraz życie kulturalne. W realiach powojennej Polski działalność cyrków została częściowo zinstytucjonalizowana, co wpłynęło na tę sztukę oraz organizację pokazów. Gdańsk szybko stał się jednym z ważniejszych punktów na mapie planowanych występów, a miasto regularnie odwiedzały cyrki krajowe i zagraniczne, w tym z Niemiec i Związku Radzieckiego.
Jednym z najważniejszych miejsc występów w powojennym Gdańsku był Plac Zebrań Ludowych. Przez wiele lat rozstawiano tam namioty cyrkowe, dzięki czemu przestrzeń ta stała się główną lokalizacją widowisk cyrkowych w mieście, na które szło się całymi rodzinami. W latach 50. i 60. występowały tam cyrki państwowe – Cyrk nr 1, Cyrk „Gdańsk”, Cyrk „Arena” czy inne zespoły objazdowe działające w ramach Cyrku Polskiego. Spektakle odbywały się zazwyczaj wieczorami i były częścią większych tras objazdowych. Cyrk nie był więc jednorazowym wydarzeniem, lecz czasową instytucją, która na kilka tygodni wpisywała się w rytm życia miasta. Moi rozmówcy i rozmówczynie* opowiadali z wielkimi emocjami o swoich dziecięcych wspomnieniach z cyrku. Szczególnie zapamiętywali pokazy zwierząt i akrobatów. Z czasem charakter występów na Placu Zebrań Ludowych zaczął się zmieniać. Pod koniec XX wieku cyrki pojawiały się rzadziej i na krótszy czas.
Ilustracje: Dziennik Bałtycki, 1947-1965
Oprócz tego Placu namioty rozstawiano we Wrzeszczu przy ulicach Rokossowskiego i Miszewskiego czy na terenach w pobliżu stoczni. W niektórych przypadkach spektakle odbywały się także w dużych halach. Takim przykładem jest Hala Stoczni Gdańskiej, gdzie gościł m.in. Moskiewski Cyrk Radziecki.
Programy cyrkowe prezentowane w okresie powojennym obejmowały pełne spektrum klasycznych dyscyplin. Publiczność mogła oglądać akrobatykę powietrzną, żonglerkę, ekwilibrystykę, iluzję oraz tresurę zwierząt (konie, niedźwiedzie, lwy, słonie). Widowiska były często bardzo rozbudowane, a w niektórych sezonach cyrki odwiedzały dziesiątki tysięcy widzów. Cyrk był wówczas wydarzeniem, na które chodziły całe rodziny. Dla wielu dzieci była to pierwsza okazja, by zobaczyć z bliska egzotyczne zwierzęta czy niezwykłe umiejętności artystów. Relacje prasowe z tamtych lat pokazują, że widowiska cyrkowe wywoływały ogromne emocje. Publiczność oczekiwała przede wszystkim numerów spektakularnych i ryzykownych. Bywały jednak i bardziej krytyczne opinie, zwracające uwagę na jakość programu.
Obecność cyrku w Gdańsku przez niemal cały XX wiek pokazuje, że sztuki cyrkowe były stałym i rozpoznawalnym elementem krajobrazu tego miasta. Pod koniec stulecia zaczęły pojawiać się także nowe kierunki rozwoju sztuki cyrkowej, związane z tzw. nowym cyrkiem oraz działaniami artystycznymi w przestrzeni publicznej. To właśnie na ten temat będzie można przeczytać w kolejnym tekście.
Tekst został przygotowany na podstawie badania i materiałów w ramach projektu Dominiki Knap „Cyrkowy Gdańsk, czyli sztuka cyrkowa dawniej i dziś” realizowanemu dzięki Programowi Oddolna Kultura Instytutu Kultury Miejskiej – Gdańsk 2025.
*rozmowy prowadziłam podczas moich warsztatów żonglersko-ruchowych z seniorami i seniorkami w gdańskich instytucjach kultury.
Książki i artykuły:
- Czarnecka, A. (2019). Znaczenie cyrku w kulturze polskiej po 1945 roku. w: L. Burszta, & M. Goliński (red.), Kultura widowiska w Polsce XX wieku, Wydawnictwo Naukowe UAM
- Czarnecka, D. (2019). (Nie)realny socjalizm. Cyrk w powojennej fotografii prasowej na przykładzie „Przekroju” (1945–1956) w: M. Choma-Jusińska, M. Kruszyński, T. Osiński (red.), Życie codzienne w PRL, Instytut Pamięci Narodowej
Hasła z Gedanopedii (encyklopedia internetowa):
- Ciechowicz, J. (2025). Teatr po roku 1945. https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=TEATR_PO_ROKU_1945 (odczyt z dnia 25 września 2025 r.)
- Śliwiński, B. (2025). Hala Widowiskowo-Sportowa Stoczni Gdańskiej. https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=HALA_WIDOWISKOWO-SPORTOWA_STOCZNI_GDA%C5%83SKIEJ (odczyt z dnia 25 września 2025 r.)
- Śliwiński, B. (2025). Hala Widowiskowo-Sportowa Olivia. https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=HALA_WIDOWISKOWO-SPORTOWA_OLIVIA (odczyt z dnia 25 września 2025 r.)
- Śliwiński, B., & Kromer, A. (2025). Miejski Ogród Zoologiczny Wybrzeża. https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=MIEJSKI_OGR%C3%93D_ZOOLOGICZNY_WYBRZE%C5%BBA (odczyt z dnia 25 września 2025 r.)
- Szreter, D. (2025). Koperski Romuald, podróżnik, dziennikarz, muzyk. https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=KOPERSKI_ROMUALD,_podr%C3%B3%C5%BCnik,_dziennikarz,_muzyk (odczyt z dnia 25 września 2025 r.)
- Staręga, M., & Michalak, J. M. (2025). Sporthalle (Opera Bałtycka). https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=SPORTHALLE_(Opera_Ba%C5%82tycka) (odczyt z dnia 25 września 2025 r.)
- Szczypior, J. (2025). Fontanna Heweliusza. https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=FONTANNA_HEWELIUSZA (odczyt z dnia 25 września 2025 r.)
Informacje i reportaże z „Dziennika Bałtyckiego”:
1952
„Między czterema masztami namiotu”. (1952, 17 czerwca). Dziennik Bałtycki, nr 144.
1953
[Cyrk nr 4 — ogłoszenie]. (1953, 21 lipca). Dziennik Bałtycki, nr 172. [Cyrk nr 4 — występ]. (1953, 8 sierpnia). Dziennik Bałtycki, nr 188. [Program Cyrku nr 1 „Cyrk wczoraj i dziś”]. (1953, 22 sierpnia). Dziennik Bałtycki, nr 200. „I hrabina też stała”. (1953, 28 sierpnia). Dziennik Bałtycki, nr 205.
1954
[Cyrk nr 6 z Wrocławia]. (1954, 15 lipca). Dziennik Bałtycki, nr 167 (3132). [Program Cyrku nr 3]. (1954, 26 sierpnia). Dziennik Bałtycki, nr 203 (3168). [Cyrk nr 3 – Pl. Zebrań Ludowych]. (1954, 10 września). Dziennik Bałtycki, nr 216 (3181).
1955
Walentynowicz, W. (1955, 1 marca). Sprzedana narzeczona. Dziennik Bałtycki, nr 51 (3326). „Pod cyrkowym płótnem”. (1955, 18 lipca). Dziennik Bałtycki, nr 164 (8489). [Cyrk — Brama Oliwska]. (1955, 20 lipca). Dziennik Bałtycki, nr 171. „Już w sobotę cyrk nr 2”. (1955, 18 sierpnia). Dziennik Bałtycki, nr 196 (3471).
1956
[Patronat MRN nad Cyrkiem nr 7]. (1956, 9 lutego). Dziennik Bałtycki, nr 34 (1620). „Din-don przedstawia Charlie Chaplina…” (1956, 30 czerwca). Dziennik Bałtycki, nr 155 (3741). [Cyrk Din-Don — ostatnie dni]. (1956, 18 lipca). Dziennik Bałtycki, nr 170. [Cyrk Poznań – Pl. Zebrań Ludowych]. (1956, 1 września). Dziennik Bałtycki, nr 209. „Cyrk Węgierski na Wybrzeżu”. (1956, 9 października). Dziennik Bałtycki, nr 241.
1957
[Cyrk „Gdańsk” — ogłoszenie]. (1957, 6 lipca). Dziennik Bałtycki, nr 159 (4055). [Cyrk „Gdańsk” — termin]. (1957, 10 lipca). Dziennik Bałtycki, nr 162 (4058). [Cyrk „Gdańsk” — ogłoszenie]. (1957, 31 lipca). Dziennik Bałtycki, nr 180 (4076).
1958
„Cyrk Pomorski na Wybrzeżu”. (1958, 31 maja). Dziennik Bałtycki, nr 128 (4334). [Cyrk „Poznań” we Wrzeszczu]. (1958, 9 sierpnia). Dziennik Bałtycki, nr 188 (4394).
1959
[Cyrk Warszawa — ogłoszenie]. (1959, 25 czerwca). Dziennik Bałtycki, nr 150 (4667). [Cyrk Gdańsk — ogłoszenie]. (1959, 23 lipca). Dziennik Bałtycki, nr 174 (4691). [Duo Emilio w programie Variete]. (1959, 30 kwietnia). Dziennik Bałtycki, nr 102 (4619). [Zmiana lokalizacji Cyrku Gdańsk]. (1959, 2–3 sierpnia). Dziennik Bałtycki, nr 183 (4700).
