Sztuka cyrkowa od zawsze kojarzona jest z balansowaniem na granicy ryzyka. Artyści cyrkowi w swoich etiudach często ryzykują życiem, co stanowi sedno ekspresji cyrkowej i źródło emocji widowni. To ryzyko to coś, co przyciąga publikę, a jednocześnie generuje ogromny stres u artystów, dla których kluczowym celem – poza perfekcyjnym wykonaniem swojej pracy – jest uniknięcie kontuzji. Analiza pięciu lat danych Cirque du Soleil ujawniła 18 336 urazów wśród 1376 akrobatów (Shrier i in., za: Martinez, 2024), co unaocznia to, z jak dużym, realnym ryzykiem mierzą się artyści. Mimo to, świadomie podejmują to ryzyko, mierząc się z lękiem i stresem, jednocześnie nie dając tego po sobie poznać na scenie. Świadoma akceptacja ryzyka jest nieodłączną częścią pracy cyrkowców i stanowi element ich tożsamości i etosu sztuki. Dla niektórych performerów to poczucie niepewności jest czymś, co nadaje sens ich wysiłkom. Na bezpieczeństwo artystów mają wpływ zarówno aspekty zewnętrzne, przygotowanie techniczne artysty, jak i jego psychika. I to właśnie jej, jako determinancie radzenia sobie z podejmowanym regularnie ryzykiem, przyjrzymy się w poniższym artykule.
Niniejszy artykuł przedstawia psychologiczne aspekty ryzyka w sztuce cyrkowej, koncentrując się na percepcji ryzyka, stresie, strategiach radzenia sobie z nim, samoskuteczności, regulacji emocji i odporności psychicznej. Psychologiczna perspektywa pozwala zrozumieć, co pozwala artystom cyrkowym wykonywać ewolucje obarczone ryzykiem utraty zdrowia, a nawet życia.
W ujęciu psychologicznym ryzyko to subiektywna percepcja zagrożenia, na którą wpływ mają czynniki poznawcze i emocjonalne. Kluczowe jest tutaj słowo subiektywna. Oznacza to, że każdy postrzega ryzyko inaczej, a jego ocena nie jest czysto racjonalna. Odbiór ryzyka zależy m.in. od zaufania do własnych umiejętności, wyobrażenia możliwych skutków, czy jakże ważnego oswojenia z daną aktywnością. Warto zauważyć, że to, co rozumiemy jako ryzyko, zmieniało się historycznie i zależy od środowiska, w jakim przebywamy oraz doświadczeń, jakie mieliśmy w trakcie życia.
Ilustracja: Karolina Banaś
Teoria poszukiwania doznań Marvina Zuckermana wyjaśnia, że osoby chętnie podejmujące ryzyko mają silniejszą, niż u większości z nas, biologiczną potrzebę stymulacji poprzez dostarczenie organizmowi nowych, intensywnych wrażeń. Dlatego też, mimo że dla większości z nas ryzyko kojarzy się z niebezpieczeństwem i zagrożeniem, przez niektórych może być postrzegane pozytywnie – jako wyzwanie. Osoby takie dobrowolnie podejmują ryzykowne aktywności, gdyż pokonanie niebezpieczeństwa zapewnia im doświadczanie intensywnych emocji i „poczucie pełni życia”. Natomiast w obu przypadkach osoby są świadome, że sytuacja, w której się znajdują, jest dla nich wyzwaniem. Możemy mieć jeszcze do czynienia z trzecim rodzajem podejścia do ryzyka, które polega na lekceważeniu go. Takie podejście, gdy osoba ocenia daną sytuację jako mało ryzykowną, może być groźne, dlatego że traci ona czujność, może zachowywać się mniej ostrożnie, co wpływa na zwiększenie prawdopodobieństwa wypadku.
Badania przeprowadzone przez van Rens i Filho w 2019 r. na 248 artystach cyrkowych miały na celu przeanalizowanie związku między cechami artystów a wypadkami. Ich wyniki pokazały, że na częstość wypadków i sytuacji „o włos od wypadku” mają wpływ czynniki psychologiczne takie jak: postrzegane ryzyko, cechy osobowości i umiejętność regulacji emocji. I to właśnie artysta świadomy ryzyka swojego numeru doznawał mniej wypadków. Artystów z mniejszą liczbą wypadków cechowała również zdolność regulacji poziomu odczuwanego stresu i emocji, wysokie poczucie sprawczości oraz sumienność, przejawiająca się dbałością o bezpieczeństwo, rozwagą i zdyscyplinowaniem.
Ilustracja: Karolina Banaś
Z podejmowaniem ryzyka nieodzownie wiąże się stres. Zgodnie z teorią Lazarusa i Folkman stres wynika z oceny poznawczej sytuacji jako zagrażającej i przekraczającej nasze zasoby. Ponownie zauważyć można, że odczuwany stres zależy od subiektywnej interpretacji sytuacji, w której się znajdujemy, a tak jak już wcześniej wspomniano, artysta może postrzegać sytuację jako zagrożenie lub jako wyzwanie. Ocena sytuacji jako zagrażającej wpłynie na odczuwanie silnego lęku. Natomiast traktowanie sytuacji jako wyzwania powoduje odczuwanie ekscytacji.
Poza stresem związanym z niebezpieczeństwem artyści cyrkowi doświadczają stresorów typowych dla sportowców (presja wyniku, rywalizacja) oraz artystów scenicznych (ekspozycja publiczna, ocena widowni). Jednym z większych źródeł stresu u cyrkowców, o którym nie wolno nam zapomnieć, są kontuzje, które zagrażają karierze artysty i mogą wiązać się z utratą zarobków. Lęk przed kontuzją to jedno, ale kolejnym aspektem jest lęk przed ponownymi występami po powrocie po kontuzji. Kontuzja wpływa też na obniżenie pewności siebie i może wiązać się z negatywnym dialogiem wewnętrznym przeważającym umiejętności artysty i zaufania do siebie, co jak już wspomniano, jest kluczowym czynnikiem obniżającym ryzyko. Podczas wzmożonych występów u artystów cyrkowych odnotowuje się wzrost objawów lęku uogólnionego oraz wyczerpania.
Ilustracja: Karolina Banaś
Badacze Endler i Parker, nawiązując do wspomnianej wcześniej teorii Lazarusa i Folkman, wyróżniają 3 style radzenia sobie ze stresem: skoncentrowany na zadaniu, skoncentrowany na emocjach i skoncentrowany na unikaniu. Artyści cyrkowi wykorzystują głównie styl skoncentrowany na zadaniu poprzez skrupulatne wykonywanie treningów, przewidywanie i planowanie opcji awaryjnych. Stosują oni metodę systematycznej desensytyzacji lęku poprzez małe kroki, ćwicząc każdy trik setki razy, początkowo z asekuracją, zanim zostanie wykonany przed publicznością. Z każdym kolejnym powtórzeniem zwiększają poczucie kontroli i opanowanie.
Styl skoncentrowany na emocjach może być przydatny w sytuacjach, na które artysta nie ma wpływu. Jednak jeśli jest to dominujący styl radzenia sobie ze stresem i dodatkowo łączy się z reaktywnością emocjonalną, to sprzyja on wyczerpaniu emocjonalnemu i wypaleniu zawodowemu.
Unikowy styl radzenia sobie ze stresem jest nieadaptacyjny, ponieważ zamiast rozwiązywać problem, odwraca od niego uwagę, co prowadzi do tłumienia emocji i pogłębiania problemu.
Stała ekspozycja na ryzyko i stres wymaga od artystów cyrkowych wysokiej odporności psychicznej (rezyliencji). Rezyliencja przejawia się m.in. w szybkim powrocie do treningów po kontuzji, umiejętności wyciągania wniosków z popełnionych błędów, czy utrzymaniu motywacji pomimo trudności. Badanie przeprowadzone przez van Rens, Metse i Heritage w 2021 r. na 500 artystach cyrkowych potwierdza, że cechują się oni ponadprzeciętną rezyliencją zarówno jako cechą, jak i aktualnym stanem, oraz że wykazują podwyższone względem średniej populacji wyniki w skalach depresji, lęku i stresu. Co ciekawe, artyści o wyższym poziomie rezyliencji wykazywali niższy poziom lęku, stresu i objawów depresyjnych, co pozwala wysnuć wniosek, że rozwijanie odporności psychicznej jest jednym z kluczowych czynników prewencyjnych.
Warto wspomnieć również, że umiarkowany poziom lęku i pobudzenia jest korzystny dla artystów. Zachowanie respektu do wykonywanego numeru zapobiega brawurze i zwiększa czujność, a to wpływa na lepszą koncentrację i mobilizację do efektywnego działania. Dopiero nadmierny dla danej jednostki poziom lęku i stresu działa paraliżująco. Dlatego też w zmniejszeniu ryzyka wypadku kluczową rolę odgrywa również regulacja emocji. Umiejętność utrzymania optymalnego pobudzenia, kontroli emocji i koncentracji są kluczowe dla udanego, bezpiecznego występu. Zachowanie emocjonalnej równowagi podczas treningów i występów pozwala podejmować właściwe decyzje w przypadku popełnienia błędu technicznego w ułamku sekundy. Dlatego też artyści cyrkowi przywiązują dużą wagę do panowania nad emocjami, stosując strategie takie jak: techniki relaksacyjne, oddechowe, wizualizacje, pozytywny dialog wewnętrzny, czy regulację pobudzenia. Wielu artystów wypracowuje swoje indywidualne rytuały przed wejściem na scenę, które zwiększają ich poczucie kontroli, a co za tym idzie zmniejszają odczuwany lęk.
Kolejnym istotnym czynnikiem chroniącym przed kontuzjami jest samoskuteczność, czyli przekonanie o własnych umiejętnościach i zdolności do wykonania określonego zadania. Badania przeprowadzone w Cirque du Soleil pokazują, że artyści o niskim poczuciu własnej skuteczności doznają urazów dwukrotnie częściej. Warty zauważenia jest fakt, że wysoka samoskuteczność koreluje dodatnio z regulacją emocji i koncentracją w warunkach wysokiego pobudzenia i ma na nie większy wpływ niż poczucie presji czy zmęczenia.
Zrozumienie mechanizmów psychologicznych stojących za podejmowaniem ryzyka w cyrku ma istotne znaczenie praktyczne. Pozwala tworzyć programy wsparcia psychologicznego dla artystów cyrkowych, uwzględniające pracę nad kontrolą emocji, budowaniem samoskuteczności, odporności psychicznej i zwiększeniu koncentracji. Programy te mogą wpłynąć na większe bezpieczeństwo artystów oraz ich dobrostan psychiczny.
Podsumowując, ryzyko w cyrku to zjawisko jednocześnie obiektywnie realnego niebezpieczeństwa, jak i subiektywnie odczuwanego przez artystę zagrożenia. Kluczem do bezpiecznego i długotrwałego funkcjonowania w zawodzie artysty cyrkowego nie jest brak strachu, lecz wysoki poziom rezyliencji, regulacji emocji, zadaniowy styl radzenia sobie ze stresem oraz budowanie silnego poczucia samoskuteczności. Jak sugeruje Le Breton (2009), ryzyko dodaje życiu intensywności i znaczenia, jednak w przypadku artystów cyrkowych należy zadbać, by intensywność ta nie pociągała za sobą nadmiernych kosztów psychicznych. Wiedza naukowa o psychologii ryzyka w cyrku może przyczynić się do tego, że sztuka ta pozostanie świętem ludzkiej odwagi i umiejętności, nie zaś tragicznych upadków.
